Rimski brojevi

Rimski brojevi su način na koji su stari Rimljani zapisivali brojeve. Umesto cifara koriste sedam latiničnih slova: I, V, X, L, C, D i M. I danas ih često srečemo: za vekove (XXI vek), u imenima vladara (Petar I, Aleksandar I), za mesece u datumima (18. IX 2026), na satovima i na zgradama, gde često pokazuju godinu izgradnje.

Konverter rimskih brojeva

Unesi broj i dobićeš njegov zapis rimskim brojevima, ili unesi rimski broj i saznaćeš njegovu vrednost. Standardnim rimskim brojevima može da se zapiše svaki ceo broj od 1 do 3999.

Sedam rimskih znakova

Pravila

1. Sabiramo kada znakovi idu od većeg ka manjem: VI = 5 + 1 = 6, LXX = 50 + 10 + 10 = 70.
2. Oduzimamo kada manji znak stoji ispred većeg: IV = 5 − 1 = 4, XC = 100 − 10 = 90.
3. I, X, C i M mogu da se ponove najviše tri puta zaredom: III = 3, XXX = 30, MMM = 3000. Zato je 4 IV, a ne IIII.
4. V, L i D se nikad ne ponavljaju i nikad ne oduzimaju: 10 je X, a ne VV, a 45 je XLV, a ne VL.
5. Postoji samo šest parova sa oduzimanjem: IV = 4, IX = 9, XL = 40, XC = 90, CD = 400 i CM = 900. Dakle, I se oduzima samo od V i X, X samo od L i C, a C samo od D i M: 99 je XCIX, a ne IC, a 1999 je MCMXCIX, a ne MIM.
6. Ispred većeg znaka može da stoji samo jedan manji: 8 je VIII, a ne IIX.
7. U svim ostalim slučajevima znakovi idu od najvećeg ka najmanjem.

Pošto M može da se ponovi samo tri puta, najveći broj koji može da se zapiše po ovim pravilima je 3999 = MMMCMXCIX.

Zanimljivost: na mnogim satovima umesto IV piše IIII. To je stara tradicija časovničara, a ne pravilo.

Kako se zapisuju i čitaju rimski brojevi

Da bi se broj zapisao, rastavlja se na hiljade, stotine, desetice i jedinice. Svaki deo se zapiše pomoću tabele ispod, pa se delovi spoje sleva nadesno. Ako je neka cifra 0, za nju se ne piše ništa.

Na primer, 2026 = 2000 + 20 + 6. Iz tabele: 2000 = MM, 20 = XX i 6 = VI, pa je 2026 = MMXXVI. Cifra stotina je 0, zato se za nju ne piše ništa.

Rimski broj se čita sleva nadesno. Ako je znak manji od znaka posle njega, oduzima se, a inače se dodaje. Na primer,
MCMXCIV = M + CM + XC + IV = 1000 + 900 + 90 + 4 = 1994.

Primeri

6 = 5 + 1 = V + I = VI
11 = 10 + 1 = X + I = XI
14 = 10 + 4 = 10 + (5 − 1) = X + IV = XIV
17 = 10 + 7 = X + VII = XVII
35 = 30 + 5 = XXX + V = XXXV
49 = 40 + 9 = XL + IX = XLIX (a ne IL)
81 = 50 + 30 + 1 = L + XXX + I = LXXXI
400 = 500 − 100 = CD
944 = 900 + 40 + 4 = CM + XL + IV = CMXLIV
1999 = 1000 + 900 + 90 + 9 = M + CM + XC + IX = MCMXCIX (a ne MIM)
2026 = 2000 + 20 + 6 = MM + XX + VI = MMXXVI
3999 = 3000 + 900 + 90 + 9 = MMM + CM + XC + IX = MMMCMXCIX (najveći)

Rimski brojevi od 1 do 100

Brojevi veći od 3999

Za veće brojeve iznad znaka se stavlja crta. Ona se zove vinkulum i povećava vrednost 1000 puta:

V = 5000
X = 10.000
L = 50.000
C = 100.000
D = 500.000
M = 1.000.000

Na primer, 4000 = IV, 25.000 = XXV i 12.500 = XIID.

Da li rimski brojevi imaju nulu?

Ne, rimski brojevi nemaju nulu. Rimljanima nije bila potrebna. Kod rimskih brojeva znak znači isto gde god da stoji (X je uvek deset), pa nema praznih mesta koja treba popuniti. U našem brojnom sistemu mesto cifre je važno i nula razdvaja mesta: u broju 205 nula pokazuje da nema desetica. Rimskim brojevima 205 je jednostavno CCV.

Vekovima kasnije, srednjovekovni monasi koji su sastavljali tablice za računanje datuma Uskrsa morali su da zapisuju nulu. Pisali su latinsku reč nulla („ništa“), a kasnije samo njeno prvo slovo, N.

Vežba

Izaberi vrstu zadataka i opseg brojeva. Možeš da zapisuješ brojeve rimskim brojevima, da čitaš rimske brojeve, da tražiš broj koji krši pravilo ili da pročitaš godinu kako je napisana na zgradi ili na kraju filma. Svaki tačan odgovor donosi poen.

Pogledaj i: Brojevi